Из выступления Президента Республики Таджикистан, Основоположника мира и согласия – Лидера нации Эмомали Рахмона: ХХI век является беспримерной эпохой развития науки, техники и новых технологий. В этих условиях развитие любой страны в большей мере зависит от внедрения в производство новейших достижений науки !
 
 
 
 

14.03.2022
 
Машраби Абдуллоҳ 
 
Академик Мамадшо Илолов аз зумраи донишмандонест, ки на танҳо тафаккури ҷаҳонӣ дорад, балки ӯро дар ҷаҳони муосир чун пажӯҳишгари улуми табиатшиносӣ эътироф мекунанд. Гузашта аз ин, нақши мавсуф дар рушди илмҳои табиатшиносӣ, риёзӣ ва дақиқ назаррас буда, номбурдаро ба ҳайси олими ҳидояткунандда муаррифӣ мекунанд. Академик имрӯз ба синни муборак, яъне 74 солагӣ гом ниҳода, ҳануз ҳам фаъолтарин табиатшиносест, ки ба таври мудовим дар умури илмӣ муҳаққиқи аслӣ маҳсуб мешавад. Бинобар ин, мо тасмим гирифтем дар ин рӯзи хотирмон донишмандро табрик бигӯем ва ҷиҳати мутолеа ва баҳогузории дӯстони маҷозӣ нигориши таҳқиқие пешниҳод кунем, ки ормонҳои илмии онҳоро қонеъ кунад.
Инак, мутаваҷҷеҳ бошед:
 
РИЁЗИДОНИ ШИНОХТА
Илм чизе нест магар баррасии он ҳақиқате, ки дар он маҳбусем. Фрэнсис Бэкон
Академик Мамадшо Илоловро дар кишвар ҳамагон мешиносанд. Номбурда ҳам вазири меҳнат ва ҳам президенти АМИТ буданд, аммо нақши ӯ дар рушди илми ватанӣ бештар мушоҳида мешавад. Соли 2020 дар яке аз мусоҳибаҳои хеш илмро ба се шоха ҷудо карда, онҳоро академӣ, саноатӣ ва донишгоҳӣ ном бурдааст. Мавсуф чун математик бештар мутахассиси соҳаи назарияи муодилаҳои эволютсионӣ маҳсуб мешавад. Самтҳои асосии пажӯҳиши илмии мансуб ба Мамадшо Илолов назарияи муодилаҳои дифференсиалӣ, татбиқи онҳо ва таърихи илм буда, бинобар талабот асосҳои илмии ватаниро дар китоби “Апастак”, ки бори аввал бо забони паҳлавӣ таълиф шудааст, ҷустуҷӯ мекунад ва таъсири бағоят азими Бӯалӣ Синоро дар илми ҷаҳонӣ иқрор кардааст. Маҳз ба ҳамин хотир аст, ки академик “қарни тиллоӣ”-и таърихи тоҷиконро ба силсилаи Сомониён нисбат дода, пажӯҳиши ҳамаҷонибаи уламоро дар он аҳд садаи рушди илм пиндоштааст: “Илму фарҳанги аҳди Сомон, ки дар таърих бо номи “Эҳёи мусалмонӣ” маълум аст, бузургтарин падидаи он давраро ташкил медиҳад. Нобиғаҳои оламшумул Ибни Сино, Берунӣ, Форобӣ, Рӯдакӣ, Фирдавсӣ дар тӯли каме зиёдтар аз сад сол осореро боқӣ гузоштаанд, ки дар таърихи тамаддуни ҷаҳонӣ ҳамто надорад” .
Академик ба илми изҳоршуда қаноат накарда, иктифоъ ба улуми ҳосилшударо инқирози илм донистааст. Ӯ дар китоби “Илм ва замон” ин фарзияро дунбол мегирад: “набояд фаромӯш кард, ки робитаи мутақобилаи илм ва ҷомеа низ нисбат ба солҳо ва давраҳои пеш шакли сифатан навро касб намудааст. Ҷомеаи тоҷик анъанаҳо ва суннатҳои ба худ хосро дорост ва бешак, олимони тоҷик дар омӯзиш ва рушди чунин суннатҳо ҳиссаи бузург доранд. Аз ҷониби дигар, илм дар сарҳади давлатӣ тамом намешавад” .
Дар мақолаи илмии бахшидашуда ба Абуалӣ ибни Сино ҳамон бахши табиӣ-илмии нобиғаро баррасӣ карда, оқибат бо истифода аз санъати қиёс бузургии Синоро аз соири бузургони илму дин исбот мекунад: “Сино бар хилофи Феофраст, ки аз ҷонибдорони назарияи худ ба худ пайдо шудани рустаниҳо буд, назарияи танҳо аз тухм пайдо шудани онҳоро пешниҳод месозад ва вобастагии байни муҳиту рустаниҳоро возеҳ тасвир менамояд. Дар айни ҳол ӯ бар хилофи Арасту ақида дошт, ки ҳайвонот танҳо аз нутфа пайдо мешавад ва рушд менамояд. Дар Аврупо ин гуна назарияҳо танҳо дар асри XIX пайдо шуданд. Ҳамаи ин далели он аст, ки Ибни Сино пайрави одии пешиниён нест, балки олими эҷодкор ихтироъкор мебошад ва назариёти ӯ аҳамияти илмии худро то ба ҳол аз даст надодааст” Бахши ба тиб бахшидашудаи таолими Сино боз як бори дигар иқтизо дорад, ки ниёгони ориёии мо ба пажӯҳиши илми тиб аз қадиммулайём шуғл варзида, бо вуҷуди сӯхта шудани мероси хаттии ориёниҳо намояндаи онҳо дар садсолаҳои баъдӣ ба эҳёи илми тиб камар баста, онро ба башар дар шакли назариявӣ ва амалӣ пешкаш намуд. Академик Мамадшо Илолов зимни мусоҳибае ба таҳлили макотиби илмӣ пардохтааст: “Мактаби илмии риёзӣ чист? Ду созмондиҳандаи мактаби илмӣ маълуманд, яъне устод ва шогирд. Вале дар баробари равобити “устод-шогирд” бояд мавзӯи илмие бошад, ки хоси ҳамин мактаб аст. Шеваи таҳқиқ низ дар мактаби илмӣ аз они худист. Дар ҳолати мавҷудияти мавзӯъ ва шеваи таҳқиқ мактаби илмӣ арзи ҳастӣ мекунад ва дар кӯтоҳмуддат ба натиҷаи илмӣ даст меёбад” .
Масъалаи асосии баррасиҳои илмӣ ҷудо кардани он ба бунёдиву амалӣ такя мекунад. Бинобар ин, мавзӯи мушаххас бо унвони “нурҳои кайҳонӣ” ба аксар улуми табиӣ тадохул дошта, аз ҷоиби улум тибқи асолати худ таҳқиқ мешавад. Академик Мамадшо Илолов дар ин маврид мегӯяд: “Дар баробари илми бунёдӣ, ки асосан ба пайдо кардан ва зам намудани дониши нав равона шудааст, илми амалӣ низ ба физикаи нурҳои кайҳонӣ ва физикаи заррачаҳои элементарӣ робита дорад. Сухан дар бораи масъалаҳои энергетикаи атомӣ ва ядроӣ меравад. Ду самти омӯзиши заррачаҳо маъруф ҳастанд: яке, таҳқиқи хосияти онҳо дар суръатфизоҳои хаттӣ, сиклотронҳо, синхрофазатронҳо ва коллайдерҳо; дигаре, дар майдончаҳои таҳқиқотиву озмоишӣ дар баландкӯҳҳо, ки дар онҳо селаи нурҳои кайҳонӣ ба Замин мерезанд” .
Дар таълифоти зикргардида академик Мамадшо Илолов рушди илмҳои табиатшиносӣ ва дақиқро дар давраи асримиёнагӣ баррасӣ карда, бартарии онҳоро аз улуми ҷомеашиносӣ қайд менамояд: “Дар фарҳанги асримиёнагии тоҷику форс барои рушди илмҳои математика ва астрономия низ шароити мусоид фароҳам омада буд. Олими барҷастаи асри IX Муҳаммади Хоразмӣ ва асари машҳури ӯ “Китоб-ул-ҷабр ва –л-муқобила” боиси пайдоиши як бахши илми риёзӣ – алгебра гардид ва аз овонавишти лотинии номаш истилоҳи ҳозираи илмӣ алгоритм ба вуҷуд омадааст. Риёзидонони мовароуннаҳрӣ дар бахши илми мусалласот (тригонометрия) ҳам бештар аз 100 ҷадвали дақиқи тригонометрӣ мураттаб сохта буданд, ки ҷадвали аз ҳама аниқи он маҳсули расадхонаи Самарқанд будааст” .
Ба ибораи дигар, академик зимни таҳқиқи илм ба таърихи он мутаваҷҷеҳ шуда, масъалаи ба илм рӯоварии аҷдодони моро хеле хуб арзёбӣ мекунад ва гузашта аз ин, мутазаккир мешавад, ки нақши уламои тоҷик дар гузашта мавриди истиқболи ҷаҳониён гардидааст. Ҳамчунин, Мамадшо Илолов ба ҳайси олими шинохта бахшҳои гуногуни илмро дар замони Шӯравӣ таҳқиқ намуда, чеҳраҳои калидии рушди соҳавии улуми ватаниро муаррифӣ мекунад ва зери унвони “мактаби риёзии тоҷик” таърихи пайдоиш ва рушди илми риёзиро дар кишвар баррасӣ менамояд. Аз ҷумла, менависад: “Яке аз самтҳои муосир ва хеле васеъ татбиқшавандаи риёзиёт таҳлили функсионалӣ ба ҳисоб меравад. Рушди ин шохаи риёзиёт дар Тоҷикистон аз аввали солҳои 60-уми асри XX шурӯъ мешавад ва он, пеш аз ҳама, аз равобити илмии Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон ва Донишгоҳи давлатии Варонеж сарчашма мегирад”
Дар китоби “Илм дар замони Рӯдакӣ” (Душанбе, 2008) зумраи нерӯманде аз донишмандони бо Рӯдакӣ муосирро мебинем, ки академик ба онҳо таваҷҷуҳ доштааст. Дар миёни онҳо риёзидону ҳайатшиносон, табибу ҷуғрофидонон ва донишмандони энсиклопедист ҳастанд ва инҷо чандин донишманди он замонро меорем:Аббоси Ҷавҳарӣ (риёзидон), Абдулҳамиди Хуталӣ (ҳисоб), Абдураҳмони Суфӣ (ҳайатшинос), Абулвафои Бузҷонӣ (табиатшинос), Абумаҳмуди Хуҷандӣ (ихтироъкор), Закариёи Розӣ (пизишк) ва ғайра. Ин омил шаҳодат аз ин медиҳад, ки Мамадшо Илолов таърихи илми табиатшиносиро дар садаҳои XIII – X муҳаққиқ шуда, асрори улуми табииро дар даврони Сомониён ҳамаҷониба муаррифӣ намудааст.
Дигар китобе, ки ҷиҳати баррасии ақоиди академик саҳмгузор мебошад, ҳамон муколамаи олим бо академик Акбари Турсон аст, ки “Тоҷикистон дар чорраҳаи Ховару Бохтар” номгузорӣ шудааст. Дар ин муколама академик ҷиҳати мушкилиҳои минтақавӣ бо дарназардошти тағйирёбии иқлим изҳори андеша карда, зимнан ин ҳарфҳоро изҳор мекунад: “Чунонки мушкилии хушк шудани баҳри Арал проблемаи як худи Узбекистон нест, хатари фурӯрехтани оби кӯли Сарез ҳам проблемаи танҳо Тоҷикистон нест. Албатта, чунонки падару модарро баргузидан амри муҳол аст, кишвари ҳамсояро низ интихоб карда намешавад. Ҳамзамон, ба назар бояд гирифт, ки мо, ҳамагон дар як киштии экологӣ нишастаем”. Ин ҷо метавон дарк намуд, ки бинобар хушкшавии оби баҳри Арал намак бухор гардида, боз ба замин дар шакли жола, ё худ тавассути хокбориш мерезад ва хушксолӣ, камҳосилӣ низ аз ҳамон намаки баҳрист, ки ба минтақа як хел зиён меорад. Аз ҳамин хотир, обшавии пиряхҳо низ дар оянда масоиби дардзо ба бор хоҳанд овард. Бинобар ин, ҷиҳати рафъи мушкилӣ бояд бо ҳам якмаром бошем ва нагузорем, ки кишварҳо рӯз аз рӯз ба об эҳтиёҷ пайдо кунанд. Аҷиб дар ин муколама баррасии ҷаҳонсозии амалист, аммо ҳар ду академик ин равандро саҳеҳ намедонанд, чунки бар манофеи қудратҳои ҷаҳонӣ матраҳ шудааст.
Нақши академик Мамадшо Илолов дар рушди илм, бавижа улуми дақиқ хеле шадид мушоҳида мешавад ва бо эътимоди бузург метавон гуфт, ки мавсуф дар самти мазкур саҳми камназир дорад.


Китоби нави академик Илолов Мамадшо бо номи “Функсияҳои элементарӣ ва хосиятҳои онҳо”, ки ба тозагӣ нашр шудааст метавон дастоварди навбатии Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон ном бурд. Китоб воситаи таълимӣ барои хонандагони синфҳои болоии муассисаҳои таҳсилоти умумӣ, довталабон ва донишҷӯёни курсҳои аввали муассисаҳои таҳсилоти миёнаи махсус ва олии касбӣ мебошад.
 

 

  Академик Илолов Мамадшо принял участие в работе Международного круглого стола  "Культурно-просветительские проекты как ресурс межкультурной коммуникации в      Центральной Азии", организованный Государственной Публичной научно-технической  библиотекой Сибирского отделения Российской Академии наук (ГПНТБ СО РАН) в г.  Новосибирске 28 января 2022 г. Он выступил  на круглом столе с докладом "Инновационные  проекты, выполняемые Национальной Академией наук Таджикистана. 27 января 2022 г.  Илолов М. посетил Выставочный зал СОРАН, где экспонируются основные научные  достижения учёных Сибири. Для более подробной информации пройдите по видео  ссылке: https://www.youtube.com/watch?v=ngqFdeJbQDg 

    


 Баҳси пиромуни ҷамъбасти Озмуни ҷумҳуриявии "Илм фурӯғи маърифат". Камбудиҳои озмун ва пешниҳодҳо.

https://www.youtube.com/watch?v=hGxpznyOCfA 


 

  

  ПРОГРАМНЫЙ КОМИТЕТ

 Илолов М.И. – д.ф.-м.н., профессор, академик НАНТ;

Ахмедов Х.М. – д.х.н., профессор, академик НАНТ;

Кодиров А.С. – к.т.н., доцент, директор Центра инновационного развития науки и новых технологий НАНТ;

Рахматов Д.Ш. – заместитель директора Центра инновационного развития науки и новых технологий НАНТ.

 ОРГАНИЗАЦИОННЫЙ КОМИТЕТ

 Каримова С.М. – ученый секретарь Центра инновационного развития науки и новых технологий НАНТ;

Мирбобоева П.А. – старший научный сотрудник Центра инновационного развития науки и новых технологий НАНТ;

Кулулов М.А. – старший научный сотрудник Центра инновационного развития науки и новых технологий НАНТ;

Юсуфбеков Н.Ш. – старший научный сотрудник Центра инновационного развития науки и новых технологий НАНТ;

Юмаев Н.Р. – старший научный сотрудник Центра инновационного развития науки и новых технологий НАНТ;

Шерматова Р.Н. – научный сотрудник Центра инновационного развития науки и новых технологий НАНТ;

Бурхонов С.Р. – научный сотрудник Центра инновационного развития науки и новых технологий НАНТ;

Латифзода Х. – научный сотрудник Центра инновационного развития науки и новых технологий НАНТ;

Сулаймонов А.К. – научный сотрудник Центра инновационного развития науки и новых технологий НАНТ;

  КОНТАКТЫ

Телефон: (+992 37) 2272852; (+992)918760756.

E-Mail: cidsnt@mail.ru 


 Выступление академика Мамамадшо Илолова на Всемирном Геотермальном Конгрессе на тему "Геотермальные ресурсы Таджикистана" (online). 

https://www.youtube.com/watch?v=ltCkhhz7fpg 

 Дискуссия Мамадшо Илолова с писателем Абдукодири Рустам на Радиои Озоди

https://www.ozodi.mobi/a/31171403.html  

 


  

23 февраля 2021 года была проведена рабочая встреча ученых и специалистов Центра инновационного развития науки и новых технологий НАНТ академика М.Илолова, академика Х.М.Ахмедова, заместителя директора Дж.Ш.Рахматова, научного сотрудника С.Расулова и соискателя ученой степени М.Хулми с Министром промышленности и новых технологий Республики Таджикистан Шерали Олимовичем Кабировым.

На встрече обсуждались вопросы, касающиеся возобновляемых источников энергии (ВИЭ) и возможности широкого их использования в промышленности и других областях экономики Таджикистана.

В своем выступлении академик М.Илолов поздравил министра с назначением на должность. Далее он рассказал о новых тенденциях в использовании ВИЭ и, в частности, солнечной энергетике. Он отметил о возможности строительства и использования плавучих солнечных электростанций (ПСЭС) на поверхности озер и водохранилищ, о гибридных системах типа ПСЭС-ГЭС-ВЭС и малых ПСЭС на поверхности высокогорных озер для улучшения инфраструктуры в сфере туризма.

В ходе встречи обсуждались вопросы о возможности строительства завода по сборке солнечных панелей из комплектующих и завода по производству современных литий-ионных аккумуляторов в Таджикистане.

Учеными и специалистами Центра были предложены несколько вариантов заводов по сборке солнечных панелей и был сделан акцент на то, что необходимо начать со сборки панелей из зарубежных комплектующих, а в дальнейшем наладить производство этих компонентов в Таджикистане.

С.Расулов рассказал о преимуществах строительства сетевых ПСЭС на водохранилищах рядом с ГЭС, об отсутствии необходимости аккумулирования и строительства дополнительных трансформаторных установок, протягивания ЛЭП и других преимуществах.

Академик Х.М.Ахмедов рассказал о преимуществах использования водяных насосов на солнечных батареях для ирригации засушливых земель и сельхоз угодий, особенно в предгорных и горных местностях, где есть трудности с поливом из-а отсутствия воды.  Использование водяных солнечных насосов позволит уменьшить расход электроэнергии, а в местах, где отсутствует электроэнергия, позволит работать в качестве ирригационных насосов и расширить площади садов и сельскохозяйственных земель, для выращивания сельхоз продуктов, а также позволит использовать системы автоматического капельного орошения, что приведет к экономному использованию воды.

Все предложения ученых и специалистов Центра были с благодарностью приняты. Достигнута договоренность, что подведомственные подразделения Министерства и Центра будут продолжать совместную практическую работу в этом актуальном и бурно развивающемся направлении.